X
تبلیغات
وکیل جرایم سایبری

بررسی هنر های چوبی ومفاهیم عددی گره چینی مسجد عبدالغنی رزاقی خمسی روستای خمس(خلخال

پنج‌شنبه 3 مرداد‌ماه سال 1392 11:13 ق.ظ نویسنده: مهدی زاده نظرات: 0 نظر چاپ

بررسی هنر های چوبی ومفاهیم عددی گره چینی مسجد عبدالغنی رزاقی خمسی روستای خمس(خلخال)

 

مقدمه

هنر اسلامی یکی از دوران‌های شکوهمند تاریخ هنر و یکی از ارزشمندترین دستاوردهای بشری در عرصه هنری به‌شمار می‌آید و شامل انواع متنوعی از هنرهای چوبی و مانند آن‌ها می باشد .یکی از ویژگی‌های تزئینی و ساختاری در معماری ایران استفاده از چوب بوده‌که با توجه به کمیت و کیفیت آثار موجود در یک منطقه به گونه‌های‌ مختلفی جلوه پیدا کرده تا جایی که در مباحث مربوط به معماری هر دوره،نقش چوب نیز مورد توجه بوده است.

هنر های چوبی که روزگاری به دلیل داشتن کاربرد از جایگاه ویژه‌ای در زندگی مردم برخوردار بوده و امروزه به سبب ورود تولیداتی که از تنوع و کاربری مناسب‌تری برخوردارند جایگاه خود را از دست داده‌اند.

 

نوشتار حاضر به بررسی هنر های چوبی ومفاهیم عددی گره چینی مسجد عبدالغنی رزاقی خمسی(شکل 5) در روستای خمس از توابع شهرستان خلخال می پردازد. این اثر در تاریخ ۱۹ مرداد ۱۳۷۹ با شمارهٔ ثبت ۲۷۶۴ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.ومربوط به دوره قاجار است.

شکل 1. تصویر نامه ثبت ملی مسجد عبدالغنی رزاقی خمسی

 

تاریخچه بنای مسجد

بنای مسجد متعلق به دوره قاجار بوده و در سال1316 هجری قمری مطابق با 1275 خورشیدی توسط شخصی بنام" حاج عبد الغنی رزاقی "تعمیر و باز سازی گردید است. معماری مسجد و مناره ان توسط شخصی بنام کربلایی حسن انجام شده و نام وی بر روی کتیبه ای از جنس کاشی و به تاریخ 1316 بر روی بدنه مناره نصب شده است. کارهای چوبی مسجد از جمله پنجره ها ،درهاو منبر نیز توسط شخصی بنام استاد "اویس حمدالله زاده" صورت گرفته است. این صنعتگر و هنرمند از اهالی روستای خمس بوده است. بر روی بدنه منبر چوبی مسجد اشعاری به خط ملا ذوالفقار سالک خمسی به شرح زیر نوشته شده است.

حاج عبد الغنی بپاکی ذات مسجدی در خمس نموده بنا

آسمانش ز روی حیرت گفت تلک دالولدا

دروغ از شمیت اعدادی دین است      هر آنکس کاذب است از جاهلین است.

از او بالای منبر سخت بگرید         که منبر جایگاه صادقین است.

 

 

حاج عبد الغنی از اهالی روستای خمس بوده و به شغل تجارت اشتغال داشت.

 

 

شباک:

شباک واژه‌اى فارسى و ایرانى است که مشتقات آن در گوشى‌هاى گوناگون ایران فراوان شنیده مى‌شود. هواى متغیر ایران، آفتاب تند و روش، باد و طوفان، و گردباد و نیز عقاید خاص ملى و مذهبى ایجاب مى‌کرده است که ساختمان علاوه بر در و پنجره در وزن، پرده‌اى یا شباکى براى حفاظت درون بنا داشته باشد.



سطح مشبک که از دو فضاى پر و خالى تشکیل شده، به‌نحوى که از یک سو بتوان سوى دیگر آن‌را دید، شباک گفته مى‌شود. احداث این سطح به‌دلایل گوناگونى صورت مى‌گرفته از جمله: محدود کردن دید از بیرون به درون فضا، تأمین سایه، تأمین دید از یک فضا به بیرون به شکلى محدود، ایجاد سطحى محصورکننده اما مشبک که مانع عبور جریان هوا نباشد. شباک کاربرد گسترده‌اى داشته و با مصالح گوناگونى کاربرد دارد.در و پنجره های مسجد از چوب ساخته ‌شده است.

 

 

گره چینی هشت ضلعی

در اواسط و اواخر دوره صفوی، اشکال هندسی هشت ضلعی نیز به وفور دیده می شود. اکثر این آثار دارای کی شمسه کند و تند هشتپَر در وسط و معمولا اشکال 4 ضلعی و 3 وجهی در مجاورت آن وجود دارد. این عدد بر هشتمین مرحله سلوک تأ کید دارد. هشتمین مرحله سلوک مرحله قداست که در آن به روح توجه می شود و نیروهای روحی حضور میی‌ابند. صوفی در این مرحله تحت تأثیر صفات حسنه انسانی قرار می گیرد و آ نها را به دست م یآورد. صوفی در این مرحله به مقام جمع الجمع می رسد، یعنی بعد از توجه به روح، خالق و مخلوقات و ذات را همه، در وجود یگانه خداوند تبارک می بیند. در طراحی معماری، نخستین شکل برای انتقال از مربع به دایره هشت ضلعی است و این نکته در ساختن گنبدها اهمیت فراوانی دارد. رابطه عدد 8 یا عدد سعد )خجسته و مبارک) با بهشت در تمام اعصار ادامه یافته است. مسلمانان عقیده دارند که 7 دوزخ و 8 بهشت وجود دارد؛ زیرا رحمت خدا از غضبش پیشی گرفته است. این مفهوم را می توان در عنوان هشت بهشت دید که بارها در ادبیات فارسی به چشم می خورد. رسم تقسیم کردن باغ به 8 بخش در یکی از آثار بسیار مشهور ادبیات فارسی، گلستان سعدی، که به هشت باب تقسیم شده، وجود دارد. اساطیر اسلامی علاوه بر هشت بهشت، هشت فرشته حامل عرش الهی را به تصویر میک‌شد (شکل:2)

شکل:2- محقق در حال بررسی گره چینی درب شبستان مسجد عبدالغنی رزاقی خمسی ،روستای خمس.(منبع مصطفی ملکی گلندوز)

 

 

ستاره ششپَر

دست های از اشکال هندسی نیز به صورت شش گوش منتظم نزدیک به طرح ستاره به عنوان قاب یا کادرهای تزیینی استفاده شده اند که تزیینات مختلف اعم از کتیبه های کاشی یا چوبی در داخل آ نها جای گرفته و تز یینات آن را برجسته تر کرده است.

 

آثار گر ه چینی ساخته شده بر اساس شکل هندسی ششپر از اوایل دوره صفوی مورد توجه زیادی قرار گرفت و در اواسط این دوره به اوج خود رسید. چنانچه می توان آن را از جمله اشکالی دانست که در حداکثر توجه بوده و در اماکن ارزشمند معنوی اجرا می شده است. شش ضلعی ها و شمسه های ششپَر کُند، می تواند چند مثلث را در برگیرد و در ضمن چند مثلث می تواند فضاهای خالی اطراف آن را پرُ کند.از نظر صوفیه در اثر جمع دو تضاد، یکی از مقامات تصوف حاصل می شود دو مثلث هنگامی  که مخالف هم قرار گیرند می توانند رئوس شش ضلعی را به وجود آورند که این نشانه اولین مقام و اولین مرتبه سلوک است. هنگامی که این شش ضلعی بسط پیدا نموده و کی شش ضلعی بزرگ به وجود می آید، نشانه مقام بعدی است و این تر یکب و تکرار بارها انجام م یشود و در هر مرحله نشانه مقام بعدی می شود. درست همانطور که اشکال هندسی به دلیل حرکت متصلی که در آ نها وجود دارد، هیچگاه توالی خود را از دست نمی دهند. لذا اهل عرفان با به دست آوردن هر مقام جدید، معرفت مقا م های قبلی را نیز با خود به همراه می برند.از دیدگاهی دیگر، آفرینش خلقت در 6 روز باعث منظم کردن هفته به 6 روزکاری و کی روز تعطیل شد. عدد 6 همچنین جایگاه والایی در آ یین زرتشت دارد. در این آ یین 6 دوره خلقت به 6 موجود برتر فرشت هگون، به نام امشاسبندان مرتب طاند. در این مورد نیز این ش شگانه روحانی با اهور ا مزدا، خدای خوبی کامل می شود که هفتمین و در عین حال موجود روحانی فراگیر و عالی است. از آنجا که آفرینش در 6 دوره رخ داده است، آ یین زرتشت 6 عید بزرگ دارد. ستاره 6 پرَ که از 2 مثلث در هم رفته، یکی به سوی بالا )جنبه های ایجابی و خوب زندگی( و دیگری به سوی پا یین )نماد جنبه مادی، شر و نابود یآور جهان( تشکیل می شود، به عالم کبیر اشاره دارد.

 

شکل:3- پنجره با طرح ستاره ششپر در طبقه دوم مسجد.(منبع مصطفی ملکی گلندوز)

 

 

شمسه شانزده پر

شانزده عدد پیمانة کامل و تمامیت است. همه کسانی که شیفته تر یکب و ضرب 4 عنصر و کلا 4 به عنوان عدد نظم زمان و مکان بود هاند، عدد 16 یعنی مجذور 4 را به کار برد هاند تا کمال را بیان کنند. چهار به نخستین نظم شناخته شده در جهان کاملاً مربوط است و این گونه به تحول از طبیعت به تمدن از طریق نظم دادن به کثرت آشفته تجلیات و تبدیل آ نها به اشکال ثابت اشاره میک‌ند. از شمسه شانزده پر درب ورودی مسجد عبد رزاق خمسی ودر درب چایخانه و دیگری درب ورودی شبستان استفاده شده است.(شکل 4)

 

در این میان احتمالا به سبب تناسب نقوش شمسه و ستار های با مفاهیمی چون اولوهیت خداوند، نور و آسمان که در عرفان و تصوف اسلامی از جایگاه ویژ های برخوردار است، نسبت به سایر نقوش، بیشتر مورد استفاده قرار گرفته اند. در این میان مفاهیم و اسرار عرفانی و مذهبی نهفته در اعداد، در کنار نقوش هندسی و شمسه ها، بیش از پیش ویژگی کاربردی این نقوش را در مجموع های شیعی و ایرانی روشن می نماید. این نوع کاربرد نقوش هندسی را با توجه به اهداف متعالی و روحانی آن می توان هندسه عرفانی نامید. زیرا مطابق عرفان اسلامی کل خلقت خداوند نیز بر اساسی هندسی پایه ریزی شده است. بنابراین نقوش مزبور را می توان نماد عینی اصل حرکت از کثرت به وحدت محسوب نمود که در این میان اشکال هندسی شمسه وستاره با توجه به خصوصیات منحصر به فرد طراحی شان، بیش از دیگر نقوش، بیانگر این اصل می باشند. همچنین جدا از تفاسیر فوق درباره این نقوش چه درست وچه نادرست، دقت و زیبایی وسوا سگون های که در محاسبه و طراحی آ نها اعمال شده است، حس احترامی عمیق در انسان ایجاد کرده و نسل امروزی ما را به ریشه های مستحکم اجدادی ایرانی و اسلامی مان پیوند می دهد.

 

شکل  4:-قسمتی از درب وردی مسجد با طرح گره چینی شانزده پر.(منبع مصطفی ملکی گلندوز).

 


شکل5:نمای ورودی مسجد عبدالغنی رزاقی خمسی.(عکس. مصطفی ملکی گلندوز)

 

شکل6: کروکی و نقشه موجود بنامسجد عبدالغنی رزاقی خمسی.(منبع مصطفی ملکی گلندوز) 

 

منبع: وبسایت www.khalkhalim.com